احکام اعتکاف

اقسام اعتکاف

3-اعتکاف بر دو قسم است،مستحب و واجب،که در اصل،یک عمل مستحبى است،ولى ممکن است‏به سببى واجب شود،که از جمله اسباب وجوب اعتکاف،این امور است:

نذر،عهد یا قسم،مثلا انسان نذر کند یا با خداى خود عهد کند یا قسم بخورد که اگر در فلان کار موفق شد،یا از فلان بیمارى شفا پیدا کرد چند روز در مسجد معتکف شود.(در بحثهاى آینده خواهد آمد که حداقل مدت اعتکاف سه روز است.)

شرط ضمن عقد،مثلا هنگام قرار داد اجاره منزل،صاحب خانه شرط مى‏کند که مستاجر هر سال پنج روز در مسجد معتکف شود و مستاجر نیز این شرط را مى‏پذیرد.

اجاره،مثلا شخصى اجیر مى‏شود که با دریافت مزد-یا بدون دریافت مزد-از طرف میت در مسجد معتکف شود.(مانند نماز استیجارى)

 

زمان اعتکاف

4-در طول سال در هر زمانى که انسان بتواند،حداقل سه روز در مسجد بماند و روزه بگیرد صحیح است (تفصیل این مساله در بحث مدت اعتکاف و روزه اعتکاف خواهد آمد.) ولى بهترین زمان براى اعتکاف ماه مبارک رمضان و در ماه رمضان،دهه آخر آن است.

5-س:آیا اعتکاف نذرى را مى‏توان در ماه رمضان انجام داد؟

آیة الله بهجت:مانعى ندارد.

آیة الله مکارم:مانعى ندارد،مگر اینکه نیت او غیر ماه رمضان باشد.

آیة الله صافى:اگر نذر مطلق یا مقید به ماه رمضان باشد اشکال ندارد.

6-س:افضل اوقات اعتکاف چه زمانى است؟آیا ایام البیض ماه رجب فضیلت‏خاصى براى اعتکاف دارد؟ (ایام البیض سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم.)

آیة الله مکارم:بهترین اوقات اعتکاف،ماه مبارک رمضان و از همه بهتر دهه آخر آن است.

آیة الله بهجت:افضل اوقات ماه رمضان است‏خصوصا در دهه آخر آن و ایام البیض رجب نیز تاکید شده است.

 

شرایط اعتکاف

7-در صحت اعتکاف،امورى شرط است که برخى از آنها مربوط به شخص معتکف و برخى مربوط به خود اعتکاف است که در اینجا به بیان آن شرایط،و احکام لازم آنها مى‏پردازیم.

 

شرایط معتکف:

1-عقل.(از دیوانه صحیح نیست)

2-ایمان (1) .(از غیر مؤمن صحیح نیست)

3-قصد قربت.(هر گونه ریا و خود نمایى،اعتکاف را باطل مى‏کند).

4-روزه دارى در ایام اعتکاف.

5-اجازه گرفتن از کسى که اجازه او لازم است.

 

شرایط اعتکاف:

1-از سه روز کمتر نباشد.(زمان)

2-در مسجد جامع باشد.(مکان)

3-ادامه ماندن در مسجد و خارج نشدن از آن.

 

نیت اعتکاف

8-اعتکاف،همانند سایر عبادات،باید با نیت و قصد قربت‏باشد و هر گونه ریا و خود نمایى و قصد غیر الهى آن را باطل مى‏کند.

9-در نیت اعتکاف،قصد وجه شرط نیست،یعنى لازم نیست قصد کند که اعتکاف واجب است‏یا مستحب.

10-کسى که بخواهد در نیت اعتکاف،قصد وجه کند،در اعتکاف واجب نیت وجوب و در اعتکاف مستحب،نیت استحباب مى‏کند و واجب بودن اعتکاف در روز سوم ضررى ندارد،هر چند بهتر است که از روز سوم نیت وجوب کند.

11-از آغاز تا پایان اعتکاف،باید با نیت و قصد قربت‏باشد،بنابر این اگر به همین قصد،اعتکاف را شروع کند صحیح است،همچنین اگر به قصد اینکه فردا معتکف شود به مسجد برود و از اول وقت(طلوع فجر)در آنجا باشد صحیح است.

12-س:زمان نیت اعتکاف چه وقتى مى‏باشد؟و آیا اول شب مى‏شود نیت کرد؟

آیة الله تبریزى:زمان نیت اعتکاف،وقت‏شروع اعتکاف است که طلوع فجر مى‏باشد و با استمرار نیت اول شب هم مانعى ندارد.

13-س:آیا در اعتکاف نیازى به قصد نمودن عبادات دیگر هم هست؟

آیة الله صافى:احتیاط مستحب است.

آیة الله مکارم:قصد عبادت دیگرى در آن شرط نیست. آیة الله بهجت:ظاهرا معتبر است در اعتکاف منضم شدن قصد عبادت دیگرى که خارج از اوست.

14-س:آیا تجدید نیت در روز سوم اعتکاف مستحب لازم است؟

آیة الله صافى:بهتر است که تجدید نیت وجوب نماید.

آیة الله بهجت:تجدید نیت در روز سوم لازم نیست،گر چه احوط است.

آیة الله مکارم:تجدید نیت لازم نیست.

 

نیابت در اعتکاف

15-انسان مى‏تواند اعتکاف را براى خود یا براى دیگرى بجاى آورد.به قسم دوم،اعتکاف نیابتى گفته مى‏شود.

16-اعتکاف به نیابت میت‏بى‏اشکال است ولى به نیابت از انسان زنده،بنابر احتیاط به قصد رجاء،اشکال ندارد (2) .پس به طور خلاصه مى‏توان در این بخش اعتکاف را اینگونه تقسیم کرد:

اعتکاف:1-براى خود

2-براى دیگران:

1-به نیابت از میت

2-به نیابت از زنده

 

یاد آورى:

گر چه روزه به نیابت از انسان زنده صحیح نیست ولى روزه گرفتن در اعتکاف مانند نماز براى طواف است که به تبع عمل دیگر لازم مى‏شود و همچنانکه طواف و نماز آن به نیابت زنده‏ها صحیح است اعتکاف و روزه آن نیز صحیح است.

17-اعتکاف به نیابت از دو یا چند نفر،صحیح نیست،ولى مى‏تواند اعتکاف را به نیت‏خود بجا آورد و ثواب آن را به دیگران اهدا کند،خواه یک نفر باشد یا چند نفر،زنده یا مرده.

18-س:آیا اعتکاف را به نیابت از کسى که مرده است و یا به نیابت از کسى که زنده است مى‏توان انجام داد؟

آیة الله تبریزى:به نیابت از میت مانعى ندارد ولى به نیابت از حى[زنده]اشکال دارد.

 

عدول از نیت اعتکاف

19-عدول از اعتکافى به اعتکافى دیگر جایز نیست،و فرقى نیست که هر دو واجب باشد،مثلا از اعتکاف استیجارى (که براى دیگرى با دریافت مزد انجام مى‏دهد) به نذرى،یا هر دو مستحب،مثلا از اعتکاف براى خود به اعتکاف نیابتى تبرعى (داوطلبانه و بدون دریافت مزد) یا یکى واجب و دیگرى مستحب،مثلا از ابتدا به نیت اعتکاف نذرى در مسجد مانده و در روز دوم نیت را از نذر به استحباب برگرداند.

20-عدول از نیابت‏شخصى به نیابت از شخص دیگر جایز نیست،مثلا دو روز به نیابت‏«على‏»معتکف بوده و روز سوم به نیابت از«حسن‏»اعتکاف کند.

21-اگر قصد داشته که اعتکاف را براى خودش انجام دهد،پس از شروع نمى‏تواند نیت را برگرداند،و به نیابت از دیگرى به اتمام برساند،همچنانکه عکس این نیز جایز نیست.

 

روزه اعتکاف

22-انسان،در ایام اعتکاف باید روزه بگیرد،بنابر این،کسى که نمى‏تواند روزه بگیرد،مانند، مسافر،مریض و زن حایض یا نفساء و کسى که عمدا روزه نگیرد،اعتکافش صحیح نیست.

23-مسافر و مریض اگر معتکف شوند صحیح نیست ولى زن حایض یا نفساء نه تنها اعتکافش صحیح نیست‏بلکه به جهت توقف در مسجد گناه کار است.

24-اعتکاف در روز عید فطر و قربان یا دو روز قبل از عید به طورى که روز سوم آن عید باشد صحیح نیست.

25-لازم نیست که روزه،مخصوص به اعتکاف باشد،بلکه هر روزه‏اى باشد صحیح است،مثلا در ایام اعتکاف،روزه قضا یا نذرى یا استیجارى (3) بجا آورد.

26-اگر شخصى نذر کند که در ایام معینى معتکف شود (4) و در همان ایام روزه نذرى یا استیجارى بر عهده او باشد،مى‏تواند در همان اعتکاف،روزه نذرى یا اجاره‏اى خود را بجا آورد. ولى اگر نذر اعتکاف بدین گونه بوده است که روزه براى اعتکاف یا به خاطر اعتکاف باشد، کفایت از روزه نذرى یا اجاره‏اى نمى‏کند (5) .

27-انسان مى‏تواند نذر کند،در سفر روزه بگیرد و به نظر برخى مراجع معظم تقلید،حتى هنگام سفر هم مى‏تواند نذر کند که روزه بگیرد و در این صورت اعتکافش صحیح است.به یک استفتاء توجه کنید:

28-س:آیا در مسافرت مى‏شود روزه در سفر را نذر کند؟

آیات عظام خامنه‏اى،سیستانى،بهجت:مى‏تواند.

آیة الله مکارم:اشکال دارد ولى اگر نذر کرد،احتیاط آن است که به نذر خود عمل کند.

آیة الله فاضل:خیر.

29-س:آیا هر گونه روزه،و لو استیجارى و...براى اعتکاف کافى است؟

آیة الله فاضل:خیر،بلکه روزه اعتکاف باید به نیت کسى باشد،که اعتکاف به نیت او انجام مى‏گیرد،لذا کفایت روزه استیجارى و غیره براى کسى که در نیت‏خود اعتکاف نموده محل تامل و اشکال است.

آیة الله مکارم:کفایت روزه استیجارى براى اعتکاف مشکل است.

آیة الله بهجت:کافى است.

 

اجازه اعتکاف

30-این افراد بدون اجازه،نمى‏توانند معتکف شوند:

زن بدون اجازه شوهرش، (6) در صورتى که اعتکاف موجب از بین رفتن حق او باشد،بنابر احتیاط واجب (7) اجازه او لازم است.

فرزند بدون اجازه والدین، (8) در صورتى که اعتکاف او موجب اذیت و آزار آنان باشد و اگر موجب اذیت و آزار آنان باشد و اگر موجب اذیت و آزار آنها هم نباشد احتیاط مستحب (9) است اجازه بگیرد.

کسى که در استخدام دیگرى است،مانند برخى از کارگران و کارمندان،در صورتى که قرار داد اجاره به گونه‏اى است که منفعت اعتکاف را نیز در بر مى‏گیرد،یعنى اعتکاف با عمل به اجاره منافات دارد.

31-در اعتکاف،بلوغ شرط نیست،بنابر این اگر کودک ممیز معتکف شود،صحیح است.

 

مدت اعتکاف

32-مدت اعتکاف حداقل سه روز است و در کمتر از آن صحیح نیست ولى در زیاده حدى ندارد.ولى اگر پنج روز معتکف شود،روز ششم را نیز واجب است‏بماند،بلکه بنابر احتیاط واجب،هر گاه دو روز اضافه کرد،روز سومش هم باید بماند،پس اگر هشت روز معتکف شد،روز نهم هم واجب است.

33-این سه روز از طلوع فجر روز اول تا مغرب (10) روز سوم است،بنابر این اگر بعد از طلوع فجر،و لو با چند دقیقه تاخیر به مسجد برسد آن روز جزو اعتکاف به حساب نمى‏آید و چنانچه قبل از مغرب روز سوم،اعتکاف را قطع کند،افزون بر آنکه کار حرامى کرده،اعتکاف نیز باطل است.

34-سه روز اعتکاف با شبهاى آن است که حداقل سه روز و دو شب در وسط است،بنابر این نمى‏تواند شبها را از مسجد خارج شود،یا نذر کند که سه روز بدون شبها در مسجد معتکف شود.

35-اگر انسان نذر کند که دو روز معتکف شود نه بیشتر از آن،اینگونه نذر باطل است (11) ولى اگر مقید نکرده که بیشتر نباشد نذر صحیح است و واجب است که روز سوم را نیز بماند.

36-س:منظور از روز در اعتکاف چیست؟

آیات عظام تبریزى،بهجت،مکارم:منظور از روز طلوع فجر است تا غروب آفتاب چنانچه در احکام نماز ذکر شده است.

37-س:اگر کسى نذر کند،سه روز منفصل اعتکاف کند آیا نذرش منعقد مى‏شود؟نذر اعتکاف کمتر از سه روز چه؟

آیة الله بهجت:منعقد نمى‏شود.

آیة الله صافى:الف:منعقد نمى‏شود ب:اگر مقید به کمتر از سه روز باشد منعقد نمى‏شود.

38-س:آیا بیشتر از سه روز مى‏توان اعتکاف کرد به طورى که آن زیاده،قسمتى از یک روز یا قسمتى از یک شب باشد.

آیة الله تبریزى:مانعى ندارد.

39-س:کسى که پنج روز در اعتکاف بوده:آیا روز ششم بر او واجب است؟

آیة الله تبریزى:واجب است.

 

مکان اعتکاف

40-اعتکاف تنها در مسجد صحیح است،بنابر این اگر کسى در خانه خود یا در تکیه،یا حسینیه یا در حرم معتکف شود صحیح نیست و از مساجد نیز تنها در این مساجد،اعتکاف صحیح است.

مسجد الحرام

مسجد النبى صلى الله علیه و آله

مسجد جامع کوفه

مسجد بصره (12)

و به قصد رجاء (یعنى به نیت مطلوب بودن و به امید پاداش و ثواب) مى‏توان در مسجد جامع هر شهر معتکف شد. (13)

41-در این مساله فرقى بین مردان و زنان نیست،بنابر این اگر دختران و بانوان بخواهند معتکف شوند،باید در یکى از همین مساجد باشد.

42-س:آیا اعتکاف در غیر مساجد جامع،مثل نمازخانه دانشگاه‏ها رجاءا اشکال دارد یا نه؟در صورت صحت،آیا احکام اعتکاف،از قبیل ترک محرمات جارى مى‏شود یا خیر؟

آیة الله خامنه‏اى:رجاءا اشکالى ندارد.

آیة الله بهجت:ظاهرا جایز نیست و احکام اعتکاف را ندارد.

آیة الله فاضل:اعتکاف در مسجد جامع رجاءا صحیح است و در غیر از مساجد جامع جایز نیست.

آیة الله سیستانى:مشروع نیست و احکام آن را ندارد.

آیة الله مکارم:اعتکاف باید فقط در مساجد جامع باشد و منظور از مسجد جامع مسجدى است که قشرهاى مختلف شهر در آن شرکت کنند.

آیة الله تبریزى:اعتکاف باید در مسجد جامع شهر باشد و اعتکاف در غیر مساجد جامع صحیح نیست.

43-س:آیا انسان مى‏تواند نذر کند که در شهر دیگرى معتکف شود؟

آیة الله تبریزى:مانعى ندارد،باید روزه‏اش در آنجا صحیح باشد و نذر اعتکاف در شهر دیگر، نذر روزه نیست.

44-اگر در یک شهر،دو یا چند مسجد جامع وجود داشته باشد،در هر کدام که بخواهد مى‏تواند معتکف شود.

45-اگر جاى خاصى از مسجد را براى اعتکاف خود مشخص کند،چنین قصدى لغو است،و لازم نیست‏حتما در آنجا معتکف شود.

46-اگر معتکف جنب شود و با حال جنابت در مسجد بماند اعتکاف او باطل است.چون توقف او در مسجد،حرام است. (14) 47-اگر جاى شخص دیگرى را غصب کند،یا عمدا بر فرش غصبى بنشیند،هر چند گناه کرده است ولى اعتکافش باطل نیست (15) .

48-اگر کسى از روى فراموشى یا جهل به مساله،بر فرش غصبى بنشیند،اعتکاف باطل نیست.

49-س:اگر جاى کسى را که معتکف بوده غصب کند،فرموده‏اند اعتکاف او باطل است،حال اگر جاهل بود یا عامد بود و حال پشیمان شده و جاى خود را عوض کند،اعتکاف او صحیح است‏یا خیر؟در صورت عمد آیا کفاره دارد یا خیر؟آیة الله بهجت:در فرض مذکور اعتکاف او صحیح است و در صورت بطلان کفاره ندارد.

آیة الله خامنه‏اى:اعتکاف صحیح است و کفاره هم ندارد.

آیة الله سیستانى:عمدا هم اگر باشد اعتکاف صحیح است.

آیة الله فاضل:على اى حال اعتکاف صحیح است.

آیة الله مکارم:اگر جاهل به موضوع باشد،اعتکافش صحیح است ولى اگر غصب بودن را مى‏دانسته و حکم اعتکاف را نمى‏دانسته،اعتکاف او صحیح نیست و توبه در اینجا مشکل را حل نمى‏کند.

آیة الله تبریزى:چنانچه غافل بوده اعتکافش صحیح است و اگر جاهل متردد بوده یا عامد بوده اعتکافش صحیح نیست.لکن کفاره ندارد.

50-س:اگر کسى را که زودتر از او در مسجد رفته،بیرون کند و جایش را بگیرد،اعتکافش صحیح است‏یا نه؟

آیة الله صافى گلپایگانى:بنابر احتیاط،اعتکاف او باطل مى‏شود،باید اگر اتمام اعتکاف بر او واجب شده، آن را تمام نماید و اگر اعاده آن،واجب است،پس از اتمام اعاده نماید.

آیة الله بهجت:اگر مکان منحصر به آنجا باشد بنابر اقوى اعتکافش باطل است.

آیة الله مکارم:خالى از اشکال نیست.

آیة الله فاضل:بلى اعتکاف او صحیح است و بطلان آن محل منع است.

51-س:آیا گذاشتن وسائل یا نوشتن نام و امثال آن موجب سبقت در محلى از مسجد مى‏شود؟

آیة الله مکارم:هر گاه به موقع در مسجد حضور یابند بعید نیست موجب حق سبق باشد.

آیة الله بهجت:مى‏شود.

 

تعریف مسجد جامع

52-س:تعریف مسجد جامع چیست؟

آیة الله گلپایگانى:مسجد جامع مسجدى است که اغلب اوقات بیشتر از سایر مساجد جمعیت داشته باشد. آیة الله خامنه‏اى:مسجدى که براى اجتماع زیادى از اهالى آنجا ساخته شده و اختصاص به گروه خاصى یا اهالى محله‏اى نداشته باشد؟

53-س:مسجد جامعى در شهرى ساخته شده،بعد از آن،مسجد بسیارى بزرگترى ساخته شده و آن نیز مسجد جامع معروف گشته،کدامیک از این دو مسجد،شرعا مسجد جامع مى‏باشد،و ملاک در تعیین مسجد جامع چیست،با توجه به اینکه گاهى در این مسجد نماز جمعه خوانده مى‏شود و گاهى در آن و حکم اعتکاف در این دو مسجد چیست؟

آیة الله خویى:در صدق جامع بودن مسجد شرط نیست که تنها یک مسجد باشد،پس تعدد مسجد جامع در یک شهر ضررى نمى‏زند و اعتکاف در هر دو صحیح است،اگر جامع نامیده شود و اقامه نماز جمعه دخلى در موضوع ندارد.

54-جامع بودن مسجد را از این راهها مى‏توان فهمید: (16)

خود انسان یقین کند.

به طورى بین مردم مشهور باشد که جامع بودن آن معلوم شود (17) .

دو نفر عادل بگویند (18) .

و چنانچه دو نفر در جامع بودن مسجدى اختلاف داشته باشند،با حکم حاکم نیز معلوم مى‏شود (19) .

55-اگر انسان در جایى به اعتقاد اینکه مسجد جامع است معتکف شود،بعدا معلوم شود مسجد نیست(مثلا تکیه یا حسینیه است)یا مسجد جامع نیست،اعتکاف باطل است.

 

حدود مسجد

56-پشت‏بام و سرداب و محراب مسجد،و هر چه به سبب توسعه مسجد آن افزوده شده جزو مسجد به حساب مى‏آید،مگر آنکه بدانیم،جزو مسجد نیست (20) .

[در صورت شک،چنین جاهایى،حکم مسجد را دارد.]

57-به جز سه مکانى که در مساله قبل گفته شد،جایى را که انسان نداند جزو مسجد است‏یا از متعلقات آن،(مثل حیاط مسجد)حکم مسجد را ندارد (21) و اعتکاف در آنجا صحیح نیست.

58-س:مسجدى که علاوه بر شبستان،داراى حیاط و صحن و راهرو است و در عرف همه آنها را مسجد مى‏خوانند،آیا احکام مسجد بر آنها جارى است‏یا نه،و در صورتى که قصد بانى معلوم نباشد،ساختن مستراح و امثال آن در یک طرف آن صحن چه صورت دارد،دلیل و قرینه بر عدم مسجدیت لازم است‏یا نه؟

آیة الله گلپایگانى:با شک در آنکه صحن را جزء مسجد قرار داده،اگر اماره‏اى (علامت، نشانه‏اى) بر مسجد بودن نباشد،محکوم به مسجدیت نیست،و اماره بر عدم،لازم نیست.

 

اعتکاف در دو مسجد

59-یک اعتکاف باید در یک مسجد باشد،پس اعتکاف در دو مسجد که بخشى از وقت را در یکى و بخشى از آن را در دیگرى بماند صحیح نیست،خواه آن دو مسجد،متصل (22) به هم باشند یا جداى از هم،آرى اگر به گونه‏اى وصل به یکدیگر باشد،که یک مسجد شمرده شود، صحیح است.

60-اگر در مسجد معتکف شود ولى مانعى از ادامه ماندن در آن مسجد پیش آید،اعتکاف باطل است (23) و چنانچه آن اعتکاف،واجب باشد،باید در مسجدى دیگر و اگر مانع بر طرف شد،در همان مسجد،بار دیگر معتکف شود،یا قضا کند.

61-اعتکافى را که به سبب پیش آمدن مانع به هم خورده است،نمى‏توان پس از آنکه مانع بر طرف شد،ادامه دهد.چه در آن مسجد یا مسجد دیگر، (24) بنابر این اگر پس از یک روز اعتکاف در مسجد،مانع پیش آمد،نمى‏تواند به مسجد دیگرى برود و بقیه ایام را در آن مسجد بماند،یا بعد از آنکه مانع بر طرف شد،برگردد و بقیه را در همان مسجد بماند.

 

خروج از مسجد

62-در موارد ذیل معتکف مى‏تواند از مسجد خارج شود:

براى گواهى دادن در دادگاه.

براى تشییع جنازه، (25) در صورتى که میت‏یک نحو وابستگى به معتکف داشته باشد به طورى که شرکت در تشییع جنازه او از ضرورتهاى عرفى او به حساب آید.

و براى انجام سایر کارهاى ضرورى عرفى یا شرعى،خواه واجب باشد یا مستحب،مربوط به امور دنیوى باشد یا اخروى ولى مصلحتى در آن نهفته باشد (26) .

63-و در این موارد،بر معتکف واجب است از مسجد خارج شود:

براى انجام غسل جنابت.

براى پرداخت طلب دیگران،در صورتى که نتواند در مسجد آن را بپردازد.

براى انجام کار واجب دیگرى که لازم باشد از مسجد خارج شود.

64-کسى که خارج شدن از مسجد بر او واجب شده باشد ولى تخلف کند و خارج نشود،هر چند گناه کرده است ولى اعتکاف باطل نیست،مگر کسى که با حال جنابت در مسجد توقف کند.

65-اگر به جهت ضرورت از مسجد خارج شد،این امور را باید مراعات کند:

بیش از مقدار ضرورت و نیاز بیرون مسجد نماند.

در صو

/ 1 نظر / 38 بازدید